Terugblik GroenLunch: Van natte voeten tot kurkdroge zomers

22 september 2025

Terugblik GroenLunch: Van natte voeten tot kurkdroge zomers

Op donderdag 18 september vond een boeiende GroenLunch plaats over extreem weer. Meteoroloog Jacob Kuiper nam de aanwezigen mee in de grillige geschiedenis van ons klimaat en de invloed ervan op Fryslân.

Jacob Kuiper nam zijn publiek mee in de wereld van extreme weersituaties en de gevolgen van klimaatverandering. Hij werkte bijna 43 jaar als luchtvaartmeteoroloog bij het KNMI en volgde het weer van dag tot dag. Zijn fascinatie voor het weer begon op 13 november 1972, toen een zware storm met windstoten tot 140 km/u miljoenen bomen ontwortelde en grote schade veroorzaakte in Nederland. Sindsdien heeft Jacob zich verdiept in de krachten van de natuur, waar hij nu boeken over schrijft, artikelen publiceert en regelmatig lezingen over geeft.

Terugblik op historische stormen

Jacob schetste hoe weer en klimaat onze geschiedenis hebben gevormd. Hier een paar voorbeelden op een rij:

• 1825 stormvloed: Twee derde van Fryslân en een derde van Overijssel overstroomden. Leeuwarden werd bijna een schiereiland. Sporen van deze ramp zijn vandaag de dag nog zichtbaar, zoals diepe kolken waar de dijken ooit zijn geweest en peilmerken op oude gebouwen. Tijdens de ramp zijn velen verdronken, maar later zijn er nog veel meer overleden aan de gevolgen van malaria door het langdurig natte gebied.
• 1953 watersnoodramp: Een noordwesterstorm stuwde het water 24 uur lang op; alleen door de wind stond het water al 2,5 meter hoger dan NAP. Dit was aanleiding voor het Deltaplan.
• 1963: Zandvoort kende die winter een bevroren branding met brokken ijs tot kilometers in zee, wat zorgde voor de eerste files in Nederland omdat iedereen naar de kust reisde om het te zien. Bij het plaatsje Wijhe was de pont tijdelijk overbodig geworden, omdat men over compleet bevroren IJssel kon rijden.
• 1972 storm: Windkracht 11, windstoten tot 140 km/u, enorme schade aan gebouwen en 7 miljoen bomen sneuvelden.
• Winter 1978/79: Friesland raakte geïsoleerd door metershoge sneeuw, auto’s zaten dagenlang vast, en supermarkten raakten leeg en boeren waren totaal geïsoleerd.

Recente extremen

• 2006 paardenstorm Marrum: Paarden kwamen vast te staan buitendijks. De waterstand in Delfzijl stond toen maar liefst 23 cm hoger dan in 1825(!), maar de dijken hielden stand doordat deze inmiddels zijn opgehoogd.

• 2018 zomer met 300 mm neerslagtekort: hierop volgde een herfst die ook uitzonderlijk warm was, in oktober is de 25 °C gehaald.
• 25 juli 2019 voor het eerst boven 40°C in Nederland: dit niet eerder voorgekomen sinds de ijstijd. Het is zeker niet onwaarschijnlijk dat we die temperatuurwaarde binnen 5 jaar opnieuw overschrijden.
• 2021 overstromingen in het grensgebied van Nederland, België en Duitsland. Dit werd veroorzaakt door een lagedrukgebied dat dagenlang extreme neerslag veroorzaakte. Op deze situatie is de vorige groenlunch over de Waterbom gebaseerd.
• 2024 een wolkbreuk boven Buitenpost en omgeving: 68 mm regen in één uur en zware hagel.

Klimaat en atmosfeer

Jacob benadrukte dat onze atmosfeer een flinterdunne en kwetsbare schil is: 90% van alle lucht bevindt zich in de onderste 15 kilometer, gemeten vanaf de aarde. Toch brengen we deze balans ernstig in gevaar. Er zit nu veel meer CO₂ in de lucht dan ooit in de afgelopen 800.000 jaar. Terwijl de concentratie in die periode nooit boven de 300 ppm uitkwam, zaten we in 2021 al op 414 ppm en op 15 september 2025 was dat al 424 ppm. Onderzoek aan ijskernen – waarin luchtbelletjes van duizenden jaren geleden zijn bewaard – laat zien dat deze stijging vrijwel zeker het gevolg is van menselijke activiteit. Zonder CO₂ zou de aarde een bevroren planeet zijn, maar de huidige snelle toename zorgt voor een opwarming die grote gevolgen heeft.

Een paar genoemde feiten:

• Het ijs op aarde weerkaatst zonlicht; verdwijnen de ijskappen, dan warmt de aarde sneller op.
• Ontbossing is een groot probleem: bossen nemen CO₂ op, maar verdwijnen in rap tempo, vooral in het Amazonegebied.
• Zonder CO₂ zou de aarde -18°C zijn, met CO₂ is het gemiddeld +14°C. Maar de concentratie stijgt snel: waar eeuwenlang max. 300 ppm normaal was, zitten we nu (2025) al op 424 ppm  .
• Methaan draagt voor 30% bij aan de opwarming en is een veel sterker broeikasgas dan CO₂.
• Luchtvaart draagt steeds meer bij aan de uitstoot, sterker dan veel andere vervoersvormen, doordat die gemakkelijker over (kunnen) gaan op niet fossiele energiebronnen .

Gevolgen van de opwarming

De gevolgen zijn al duidelijk zichtbaar. De gletsjers smelten in razend tempo: in Noorwegen (en ook elders in de wereld) trekken gletsjers zich steeds verder terug in het hooggebergte. Ze zijn te voet tegenwoordig al veel moeilijker te bereiken dan enkele decennia geleden, en naar verwachting zijn veel gletsjers binnen 25 tot 35  jaar verdwenen. Dit heeft directe impact op rivieren als de Rijn, die hun toevoer van smeltwater verliezen en daardoor in de droge zomers praktisch bijna droog kunnen komen te vallen. Tegelijkertijd zorgen droogte, bodemdaling en veenoxidatie ervoor dat het lagere deel van Nederland kwetsbaarder wordt bij een dijkdoorbraak.

Een paar genoemde verwachtingen:

• Droge voorjaarsmaanden, zwaardere buien in de zomer en nattere herfst- en wintermaanden.
• Meer tropische dagen in Nederland, met droogtestress en gevolgen voor landbouw en waterbeheer.
• Bodemdaling door verdroging en veenoxidatie vergroot het risico bij een dijkdoorbraak.

Kernboodschap

Jacob liet zien hoe weerfenomenen uit het verleden ons leren over de toekomst: stormen, overstromingen en hitte- en koudegolven zijn er altijd geweest, maar ze worden extremer en komen mogelijk vaker voor (met name de hittegolven). Het klimaat verandert in rap tempo. De snelle stijging van CO₂ concentratie is bijna volledig door menselijke activiteit in de afgelopen 150 jaar veroorzaakt. Toch is zijn boodschap ook hoopvol: er is nog tijd om het tij te keren, mits we nu ingrijpen en onze uitstoot drastisch verminderen.

Tijdens de groenlunch van Jacob, wees hij ons op de KlimaatEffectatlas [https://www.klimaateffectatlas.nl/nl/]. Deze database is erg  inzichtelijk m.b.t. de impact die de klimaatverandering op ons land heeft. Je kunt er verschillende scenario’s bekijken. Je kunt op de kaart de bodemdaling in het veenweidegebied en de gebieden met gaswinning duidelijk herkennen. Ook op de website van het KNMI https://www.knmi.nl en https://www.knmi.nl/klimaat-viewer is veel informatie te vinden over actuele meetgegevens en langjarige klimatologische gemiddelden.

Bekijk hier een selectie afbeeldingen uit Jacobs presentatie